Европейска и световна култура

Free Web Hosting Provider - Web Hosting - E-commerce - High Speed Internet - Free Web Page

Вестник "АРТ ФОРУМ" разширява своето издание чрез отворено запознаване с проблемите на европейската и световната културат. На електронният сайт на изданието ще намерите най-новите материали от чуждестранни обществено-политически, литературни, изкуствоведски списания. Ще бъдем щастливи, ако ни изпратите вашите мнения и желания за публикации. Очакваме ви!

ÏÀÐÀÄÈÃÌÀÒÀ ÍÀ ÏÐÅÂÎÄÀ

( Ëåêöèÿ ïðè îòêðèâàíåòî íà Ôàêóëòåòà ïî ïðîòåñòàíòñêà òåîëîãèÿ â Ïàðèæ, îêòîìâðè 1998ã.)

Ïðåäëàãàò ñå äâà äîñòúïà äî ñúçäàäåíèÿ îò àêòà íà ïðåâåæäàíåòî ïðîáëåì: áèëî äà ñå âçåìå òåðìèíà ïðåâîä â òåñíèÿ ñìèñúë íà òðàíñôåðà íà óñòíî ïîñëàíèå îò åäèí åçèê íà äðóã, èëè äà ñå âçåìå â øèðîêèÿ ñìèñúë êàòî ñèíîíèì íà èíòåðïðåòàöèÿòà íà öåëèÿ íîñåù çíà÷åíèå àíñàìáúë âúòðå â ñàìàòà ëèíãâèñòè÷íà îáùíîñò.

Äâàòà ïîäõîäà ñà â ïðàâîòî ñè: ïúðâèÿò, èçáðàí îò Àíòîàí Áåðìàí â «"Îïèòà ñ ÷óæäîòî» (« L'epreuve de l'etranger », Paris, 1995) îò÷èòà çíà÷èòåëíèÿ ôàêò íà ìíîæåñòâîòî è ðàçíîîáðàçèåòî íà åçèöèòå; âòîðèÿò ñëåäâàí îò Æîðæ Ñòàéíåð â «Ñëåä Áàáåë» («Apres Babel », Paris, 1998) ñå îòïðàâÿ äèðåêòíî êúì ÿâëåíèåòî, êîåòî àâòîðúò ðåçþìèðà òàêà: «Äà ñå ðàçáèðà, îçíà÷àâà äà ñå ïðåâåæäà». Èçáðàõ äà òðúãíà îò ïúðâèÿ, êîéòî èçòúêâà íà ïðåäåí ïëàí îòíîøåíèåòî íà ñîáñòâåíîòî êúì ÷óæäîòî è òàêà äîâåæäà äî âòîðèÿ, êîéòî å ñúïðîâîäåí ñ òðóäíîñòè è ïàðàäîêñè ïîðîäåíè îò ïðåâîäà îò åäèí åçèê íà äðóã.

Äà òðúãíåì âñúùíîñò îò ìíîæåñòâîòî è ðàçíîîáðàçèåòî íà åçèöèòå è äà îòáåëåæèì åäèí ïúðâè ôàêò: ïðåâîäúò ñúùåñòâóâà èìåííî çàùîòî õîðàòà ãîâîðÿò ðàçëè÷íè åçèöè. Òîçè ôàêò å ñâúðçàí ñ ðàçíîîáðàçèåòî íà åçèöèòå, àêî ñå âúðíåì êúì çàãëàâèåòî íà Âèëõåëì ôîí Õóìáîëäò. Îáà÷å òîçè ôàêò å ñúùåâðåìåííî è åíèãìà: çàùî íå åäèí åäèíñòâåí åçèê è ãëàâíî çàùî òîëêîâà åçèöè - ïåò èëè øåñò õèëÿäè êàçâàò åòíîëîçèòå? Âñåêè êðèòåðèé íà Äàðâèí çà ïîëåçíîñòòà è ïðèñïîñîáÿâàíåòî â áîðáàòà çà îöåëÿâàíå å ðàçáèò; òîâà íåèçáðîèìî ìíîãîîáðàçèå å íå ñàìî íåíóæíî, à è âðåäíî. Â äåéñòâèòåëíîñò, àêî îáìåíúò ìåæäó îáùíîñòèòå å îñèãóðåí ïîñðåäñòâîì ñèëàòà íà èíòåãðèðàíåòî íà âñåêè åçèê âçåò ïîîòäåëíî, òî îáìåíúò ñ âúíøíîòî íà åçèêîâàòà îáùíîñò å ñâåäåíî äî íåïðèëîæèìàòà ãðàíèöà ÷ðåç òîâà, êîåòî Ñòàéíåð íàðè÷à «ïàãóáíîòî ðàçòî÷èòåëñòâî». Íî òîâà, êîåòî ñúñòàâÿ åíèãìàòà å íå ñàìî ñìóùåíèåòî â êîìóíèêàöèÿòà, êîéòî ìèòúò íà Áàáåë, çà êîãîòî ùå ãîâîðèì ïî-íàòàòúê, íàðè÷à äèñïåðñèÿ (ðàçïðúñâàíå)â ãåîãðàôñêè ïëàí è êîíôóçèÿ (ñìåñâàíå) â êîìóíèêàòèâåí ïëàí, òîâà ñúùî å êîíòðàñòúò ñ äðóãè õàðàêòåðèñòèêè, êîèòî îòíîâî çàñÿãàò åçèêà. Íàé-íàïðåä çíà÷èòåëíèÿò çà óíèâåðñàëíîñòòà íà åçèêà ôàêò:«Âñè÷êè õîðà ãîâîðÿò»; òîâà å èìåííî êðèòåðèé çà ÷îâåøêîòî íàðåä ñúñ èíñòðóìåíòà, èíñòèòóöèÿòà, ïîãðåáâàíåòî; ÷ðåç åçèêà ðàçáèðàìå èçïîëçâàíåòî íà çíàöè, êîèòî íå ñà íåùà, íî èìàò ñòîéíîñò êàòî íåùà – ðàçìÿíàòà íà çíàöè â ðàçãîâîðà – ñúùåñòâåíàòà ðîëÿ íà îáù åçèê ïî îòíîøåíèå íà èäåíòèôèêàöèÿòà íà îáùíîñòòà; åòî åäíà óíèâåðñàëíà êîìïåòåíöèÿ, îïðîâåðãàíà ÷ðåç ñâîèòå ìåñòíè îñúùåñòâÿâàíèÿ, óíèâåðñàëåí êàïàöèòåò îïðîâåðãàí ÷ðåç èçÿâåíî, ðàçïðúñíàòî èçïúëíåíèå. Îòòóê íàé-íàïðåä ñïåêóëàöèèòå ïî îòíîøåíèå íà ìèòà, ïîñëå ïî îòíîøåíèå íà ôèëîñîôèÿòà íà åçèêà, êîãàòî òÿ ñå çàïèòâà çà ïðîèçõîäà íà äèñïåðñèÿòà è êîíôóçèÿòà. Â òîâà îòíîøåíèå ìèòúò íà Áàáåë – ìíîãî êðàòúê è ìíîãî ñìóòåí â ñâîåòî ëèòåðàòóðíî ïðåäñòàâÿíå, ïðèíóæäàâà îùå ïîâå÷å äà ñå ìå÷òàå ñ ïîãëåä íàçàä êúì åäèí ïðåäïîëàãàåì èçãóáåí ÷àðîäååí åçèê, êîéòî íå ïðåäëàãà ïúòåâîäèòåë çà ïðèäâèæâàíå â òîçè ëàáèðèíò. Äèñïåðñèÿòà-êîíôóçèÿòà ñå ñõâàùà êàòî íåïîïðàâèìà åçèêîâà êàòàñòðîôà. Ïî-íàòàòúê áèõ âíóøèë åäèí ïî-áëàãîñêëîíåí ïðî÷èò íà îáèêíîâåíîòî ïîëîæåíèå íà ÷îâåøêèòå ñúùåñòâà.

Íî ïðåäè òîâà, èñêàì äà îòáåëåæà è âòîðèÿ ôàêò, êîéòî íå òðÿáâà äà çàáóëè ïúðâèÿ: òîçè íà ðàçíîîáðàçèåòî íà åçèöèòå: ñúùî çíà÷èòåëåí ôàêò, òúé êàòî âèíàãè ñå å ïðåâåæäàëî; ïðåäè ïðîôåñèîíàëíèòå ïðåâîäà÷è å èìàëî ïúòíèöè, òúðãîâöè, ïîñëàíèöè, øïèîíè, êîèòî ñà ãîâîðåëè äâà èëè ïîâå÷å åçèêà! Òóê ñå äîêîñâàìå äî åäíà çàáåëåæèòåëíà õàðàêòåðèñòèêà, çà êîÿòî ñúùî ñå ñúæàëÿâà – ëèïñàòà íà êîìóíèêàòèâíîñò, êàêúâòî å ñàìèÿò ôàêò íà ïðåâîäà è êîéòî ïðåäïîëàãà ó âñåêè ãîâîðåù ñïîñîáíîñò çà èçó÷àâàíå è ïðàêòèêóâàíå íà äðóãè åçèöè îñâåí íåãîâèÿ. Òàçè ñïîñîáíîñò å ñîëèäàðíà ñ îñòàíàëèòå õàðàêòåðèñòèêè, êîèòî ñà ïî-ñêðèòè ïî îòíîøåíèå íà ïðàêòèêóâàíåòî íà åçèêà è êîèòî ùå íè äîâåäàò â êðàÿ íà ïðåãëåäà äî ñðåäñòâà çà âúòðåøíî åçèêîâ ïðåâîä, è çà äà ãî êàæåì ïðåäâàðèòåëíî, äî ðåôëåêñèâíàòà ñïîñîáíîñò íà åçèêà, äî òàçè âèíàãè íàëè÷íà âúçìîæíîñò äà ñå ãîâîðè íà åçèêà, òîé äà áúäå îòäàëå÷åí è òàêà íàøèÿ ñîáñòâåí åçèê äà ñå òðåòèðà êàòî åäèí åçèê âñðåä äðóãèòå. Çàïàçâàì çà ïî-êúñíî òîçè àíàëèç íà ðåôëåêñèâíîñòòà íà åçèêà è ñå êîíöåíòðèðàì âúðõó ïðîñòèÿ ôàêò íà ïðåâîäà. Õîðàòà ãîâîðÿò ðàçëè÷íè åçèöè, íî òå ìîãàò äà íàó÷àò è äðóãè îñâåí òåõíèÿ ìàé÷èí åçèê.

Òîçè ïðîñò ôàêò ïîðîäè îãðîìíà ñïåêóëàöèÿ, êîÿòî ñå îñòàâè äà áúäå îãðàíè÷åíà â ðàçðóøèòåëíà àëòåðíàòèâà, îò êîÿòî å ñúùåñòâåíî äà ñå îñâîáîäèì. Òàçè ïàðàëèçèðàùà àëòåðíàòèâà å ñëåäíàòà: èëè ðàçíîîáðàçèåòî íà åçèöèòå èçðàçÿâà åäíà ðàäèêàëíà õåòåðîãåííîñò – è òîãàâà ïðåâîäúò å òåîðåòè÷åñêè íåâúçìîæåí; åçèöèòå ñà a priori íåïðåâîäèìè åäèí íà äðóã. Èëè, ïðåâîäúò âçåò êàòî ôàêò ñå îáÿñíÿâà ñ îáù ôîíä, êîéòî ïðàâè âúçìîæåí ôàêòà íà ïðåâîäà; íî â òîçè ñëó÷àé èëè òðÿáâà äà ñå ïðåîòêðèå òîçè îáù ôîíä – è òîâà å ïèñòàòà íà îðãèíàëíèÿ åçèê èëè òðÿáâà ëîãè÷åñêè äà ñå ðåêîíñòðóèðà òîçè ôîíä è òîâà å ïèñòàòà íà óíèâåðñàëíèÿ åçèê: îðãèíàëåí èëè óíèâåðñàëåí, òîçè àáñîëþòåí åçèê òðÿáâà äà ìîæå äà áúäå ïîêàçàí â íåãîâèòå ôîíîëîãè÷åñêè, ëåêñèêàëíè, ñèíòàêòè÷íè, ðåòîðè÷íè òàáëèöè. Ïîâòàðÿì òåîðåòè÷íàòà àëòåðíàòèâà: èëè ðàçíîîáðàçèåòî íà åçèöèòå å ðàäèêàëíî è òîãàâà ïðåâîäúò ïî ïðàâî å íåâúçìîæåí; èëè ïðåâîäúò å ôàêò è å íóæíî äà óñòàíîâè âúçìîæíîñòòà ïî ïðàâî ÷ðåç àíêåòà çà ïðîèçõîäà èëè ÷ðåç ðåêîíñòðóêöèÿ íà óñëîâèÿòà a priori íà êîíñòàòèðàíèÿ ôàêò.

Âíóøàâàì, ÷å òðÿáâà äà ñå èçëåçå îò òàçè òåîðåòè÷íà àëòåðíàòèâà: ïðåâîäèìà ñðåùó íåïðåâîäèìà è äà áúäå çàìåñòåíà ñ äðóãà ïðàêòè÷íà àëòåðíàòèâà: òàçè, êîÿòî å ïðîèçëÿçëà îò ñàìîòî ïðàêòèêóâàíå íà ïðåâîäà – âÿðíîñò ñðåùó ïðåäàòåëñòâî, êîÿòî èçîñòàâÿ òâúðäåíèåòî, ÷å ïðàêòèêàòà íà ïðåâîäà îñòàâà ðèñêóâàíà äåéíîñò, íåïðåñòàííî òúðñåùà ñâîÿòà òåîðèÿ. Â êðàÿ íà ëåêöèÿòà ùå âèäèì, ÷å òðóäíîñòèòå ïðè ìåæäó-åçèêîâèÿ ïðåâîä ïîòâúðæäàâàò òîâà äåëèêàòíî ïðèçíàíèå: íåîòäàâíà ó÷àñòâàõ â ìåæäóíàðîäåí êîëîêâèóì ïî èíòåðïðåòèðàíåòî è ÷óõ åêñïîçåòî íà àíàëèòè÷íèÿ ôèëîñîô Äîíàëä Äåéâèäñúí: «Òåîðåòè÷íî òðóäíî è ïðàêòè÷åñêè ëåñíî».

Òîâà ñúùî å ìîÿòà òåçà çà äâåòå ñòðàíè íà ïðåâîäà èçâúí è âúòðå åçèöèòå, íåðàçáèðàåìî íà òåîðèÿ, íî åôåêòèâíî èçïúëíèìî; ïðàêòè÷åñêàòà àëòåðíàòèâà âÿðíîñò ñðåùó èçìÿíà.

Òåçàòà çà íåïðåâîäèìîòî å íåèçáåæíîòî çàêëþ÷åíèå îò åäíà åòíîëèíãâèñòèêà – Á. Ëèè, Óîðô, Å.Ñàïèð, êîÿòî ñå å çàåëà äà ïîä÷åðòàå íåíàñëàãâàùèÿ ñå õàðàêòåð íà ðàçëè÷íèòå ðàçðåçè, íà êîèòî ñå îïèðàò ìíîãîáðîéíèòå ëèíãâèñòè÷íè ñèñòåìè: ôîíåòè÷åí è àðòèêóëàöèîíåí ðàçðåç íà áàçàòà íà ôîíîëîãè÷íèòå ñèñòåìè (ãëàñíè, ñúãëàñíè è äð.), êîíöåïòóàëåí ðàçðåç óïðàâëÿâàù ëåêñèêàëíèòå ñèñòåìè (ðå÷íèöè, åíöèêëîïåäèè), ñèíòàêòè÷åí ðàçðåç íà áàçàòà íà îòäåëíèòå ãðàìàòèêè. Ïðèìåðèòå èçîáèëñòâàò: àêî êàæåòå «bois » íà ôðåíñêè âèå ãðóïèðàòå äúðâåñíèÿ ìàòåðèàë è èäåÿòà çà ìàëêà ãîðà, íî íà äðóã åçèê òåçè äâå çíà÷åíèÿ ùå ñå ðàçäåëÿò è ãðóïèðàò â äâå ðàçëè÷íè ñåìàíòè÷íè ñèñòåìè: â ãðàìàòè÷åñêè ïëàí å ëåñíî äà ñå îòêðèå, ÷å ñèñòåìèòå íà ãëàãîëíèòå âðåìåíà (ñåãàøíî, ìèíàëî, áúäåùå) ñå ðàçëè÷àâàò îò åäèí åçèê íà äðóã; èìà åçèöè, ïðè êîèòî ðàçïîëîæåíèåòî âúâ âðåìåòî íå ñå îòáåëÿçâà, à ñàìî – çàâúðøåíèÿ èëè íåçàâúðøåí õàðàêòåð íà äåéñòâèåòî; èìàòå åçèöè áåç ãëàãîëíè âðåìåíà, êúäåòî ðàçïîëîæåíèåòî âúâ âðåìåòî ñå îòáåëÿçâà ñàìî ñ íàðå÷èÿ ñúîòâåòñòâàùè íà â÷åðà, óòðå è äð. Àêî äîáàâèòå è èäåÿòà, ÷å âñåêè ëèíãâèñòè÷åí ðàçðåç íàëàãà âèçèÿ çà ñâåòà, ïî ìîå ìíåíèå íåïîäêðåïèìà èäåÿ, êàòî ñå èçòúêâà, ÷å íàïðèìåð ãúðöèòå ñà èçãðàäèëè îíòîëîãèè, çàùîòî èìàò åäèí ãëàãîë «ñúì», êîéòî ôóíêöèîíèðà åäíîâðåìåííî êàòî âðúçêà è òâúðäåíèå çà ñúùåñòâóâàíå, òîãàâà ñúâêóïíîñòòà íà ÷îâåøêèòå îòíîøåíèÿ íà ãîâîðåùèòå äàäåí åçèê íå ñå íàñëàãâà íà òåçè, ÷ðåç êîèòî ãîâîðåùèÿò íà äðóã åçèê ðàçáèðà ñåáå ñè, êàòî èçðàçÿâà è ñâîåòî îòíîøåíèå êúì ñâåòà. Òðÿáâà äà ñå çàêëþ÷è, ÷å íåðàçáèðàíåòî å ïî ïðàâî, ÷å ïðåâîäúò òåîðåòè÷åñêè å íåâúçìîæåí è ÷å äâóåçè÷íèòå èíäèâèäè ñà ñàìî øèçîôðåíèöè.

Òîãàâà ñìå èçõâúðëåíè íà äðóãèÿ áðÿã: òúé êàòî ïðåâîäúò ñúùåñòâóâà, òîé òðÿáâà äà áúäå âúçìîæåí. È àêî òîé å âúçìîæåí òîâà å çàùîòî ïîä ðàçíîîáðàçèåòî íà åçèöèòå ñúùåñòâóâàò ïðèêðèòè ñòðóêòóðè êîèòî èëè íîñÿò

îòïå÷àòúêà íà åäèí îðãèíàëåí èçãóáåí åçèê, êîéòî òðÿáâà îòíîâî äà ñå îòêðèå, èëè ñå ñúñòîÿò îò êîäîâå a priori îò óíèâåðñàëíè ñòðóêòóðè, èëè êàêòî êàçâàò, òðàíñöåíäåíòàëíè, êîèòî áèõìå ìîãëè äà âúçñòàíîâèì. Ïúðâàòà âåðñèÿ – òàçè íà îðãèíàëíèÿ åçèê – áå èçïîâÿäâàíà îò ðàçëè÷íè ãíîñèñè îò Êàáàëàòà, îò ðàçëè÷íèòå âèäîâå õåðìåòèçìè, äî ïðîèçâîäñòâîòî íà íÿêîëêî îòðîâíè ïëîäîâå êàòî çàùèòíàòà ðå÷ íà òàêà íàðå÷åíèÿ àðèàíñêè åçèê, èñòîðè÷åñêè îáÿâåí êàòî ïëîäîâèò, êîéòî ïðîòèâîïîñòàâÿò íà åâðåéñêèÿ, èçâåñòåí êàòî ñòåðèëåí. Îëàíäåð â ñâîÿòà êíèãà «Åçèöèòå íà Ðàÿ» ñ òðåâîæíîòî ïîäçàãëàâèå «Àðèéöè è Ñåìèòè: äâîéêà îò ïðîâèäåíèåòî» ðàçêðèâà â òîâà, êîåòî íàðè÷à «ó÷åíà áàñíÿ» òîçè ëóêàâ ëèíãâèñòè÷åí àíòèñåìèòèçúì; íî çà äà áúäåì áåçïïðèñòðàñòíè, òðÿáâà äà îòáåëåæèì, ÷å íîñòàëãèÿòà ïî ðîäíèÿ åçèê äîâåäå ñúùî äî ñèëíàòà ìåäèòàöèÿ íà åäèí Âàëòåð Áåíæàìåí, êîéòî ïèøå «Çàäà÷àòà íà ïðåâîäà÷à, êúäåòî «ïåðôåêòíèÿò åçèê» è «÷èñòèÿò åçèê» – òîâà ñà àâòîðîâèòå èçðàçè – ôèãóðèðàò êàòî ìåñèàíñêèÿ õîðèçîíò íà àêòà íà ïðåâîäà, îñèãóðÿâàéêè òàéíî êîíâåðãåíöèÿòà íà èäèîìèòå êîãàòî ïîñëåäíèòå ñà èçâèñåíè äî ïîåòè÷åñêîòî òâîð÷åñòâî. Çà íåùàñòèå, ïðàêòèêóâàíåòî íà ïðåâîäà íå ïîëó÷àâà íèêàêâà ïîìîù îò òàçè íîñòàëãèÿ ïðåâúðíàëà ñå â åñêàòîëîãè÷åñêî î÷àêâàíå; ùå òðÿáâà ìîæå áè äà ñå ïðåíåáðåãíå ïîæåëàíèåòî çà ñúâúðøåíñòâî, çà äà ñå ïîåìå áåç îïèÿíåíèå è íàïúëíî òðåçâî «çàäà÷àòà íà ïðåâîäà÷à».

Ïî-óñòîé÷èâà å äðóãàòà âåðñèÿ íà òúðñåíå íà åäèíñòâîòî íå ïî ïîñîêà êúì ïðîèçõîäà âúâ âðåìåòî, à ïî ïîñîêà íà êîäîâåòå a priori; Óìáåðòî Åêî ïîñâåòè ïîëåçíè ãëàâè íà òåçè îïèòè â êíèãàòà ñè «Òúðñåíåòî íà ïåðôåêòíèÿ åçèê â åâðîïåéñêàòà êóëòóðà». Êàêòî ãî ïîä÷åðòà ôèëîñîôúò Áåéêúí ñòàâà äóìà äà ñå ïðåìàõíàò íåñúâúðøåíñòâàòà íà åñòåñòâåíèòå åçèöè, êîèòî ñà èçòî÷íèê íà òîâà, êîåòî íàðè÷àò «èäîëèòå» íà åçèêà. Ëàéáíèö ùå ïîïúëíè òîâà èçèñêâàíå ñ èäåÿòà ñè çà óíèâåðñàëíàòà õàðàêòåðèñòèêà, êîÿòî íå âèçèðà, à è îùå ïî-ìàëêî äà ñúñòàâè óíèâåðñàëíàòà ëåêñèêà íà ïðîñòèòå èäåè; äîïúëíåíà îò ñáîðíèê ñ âñè÷êè ïðàâèëà çà êîìïîçèöèÿ ìåæäó òåçè èñòèíñêè àòîìè íà ìèñúëòà.

Å äîáðå! Òðÿáâà äà ñå äîñòèãíå äî âúïðîñà íà äîâåðèåòî è òîâà ùå äîâåäå äî îáðàòà â íàøàòà ìåäèòàöèÿ: òðÿáâà äà ñå çàïèòàìå çàùî òîçè îïèò íå óñïÿâà è òðÿáâà äà ñå ïðîâàëè.

Îáà÷å ñå ñðåùàò ÷àñòè÷íè ðåçóëòàòè îò ñòðàíà íà íàðå÷åíèòå îò øêîëàòà íà Øîìñêè ãåíåðàöèîííè ãðàìàòèêè, íî òîâà å ïúëåí íåóñïåõ â ëåêñèêàëíî è ôîíîëîãè÷åñêî îòíîøåíèå. È çàùî? Çàùîòî àíàòåìà íå ñà íåñúâúðøåíñòâàòà íà åñòåñòâåíèòå åçèöè, à ñàìîòî èì ôóíêöèîíèðàíå. È çà äà îïðîñòèì äîêðàé åäíà òåõíè÷åñêà äèñêóñèÿ, äà îòáåëåæèì äâàòà ïîäâîäíè êàìúêà: îò åäíà ñòðàíà íÿìà ñúãëàñèå çà òîâà, êîåòî áè õàðàêòåðèçèðàëî ïåðôåêòíèÿ åçèê íà íèâîòî íà ëåêñèêàòà íà ïðèìèòèâíèòå èäåè, âëèçàùè â êîìïîçèöèÿ; òîâà ñúãëàñèå ïðåäïîëàãà ïúëíà îìîëîãèÿ ìåæäó çíàêà è íåùîòî, áåç íèêàêâî ïðîèçâîëèå, âñúùíîñò íà ïî-øèðîêà îñíîâà ìåæäó åçèêà è ñâåòà, êîåòî ñúñòàâëÿâà áèëî òàâòîëîãèÿ, ïðèâèëåãèðîâàí ðàçðåç ïîñòàíîâåí êàòî ôèãóðà íà ñâåòà; áèëî íåïðîâåðèìà ïðåòåíöèÿ â îòñúñòâèåòî íà èç÷åðïàòåëåí ñïèñúê íà âñè÷êè ãîâîðèìè åçèöè. Îùå ïî-îïàñíà âòîðà ïîäâîäíà ñêàëà: íèêîé íå áè ìîãúë äà êàæå êàê åñòåñòâåíèòå åçèöè ñ òåõíèòå ñòðàííîñòè, çà êîèòî ùå ãîâîðèì ïî-äîëó áèõà ìîãëè äà ïðîèçëÿçàò îò ïðåäïîëàãàåìèÿ ïåðôåêòåí åçèê; îòêëîíåíèåòî ìåæäó óíèâåðñàëíèÿ è åìïèðè÷íèÿ åçèê ìåæäó àïðèîðíèÿ è èñòîðè÷åñêèÿ èçãëåæäà íåîïðåäîëèìî. Èìåííî òóê ðåôëåêñèòå, ÷ðåç êîèòî ùå ïðèêëþ÷èì èçñëåäâàíåòî íà ïðåâîäà âúòðå â åäèí è ñúù åñòåñòâåí åçèê ùå áúäàò ìíîãî ïîëåçíè, çà äà ñå èçÿñíÿò áåçêðàéíèòå ñëîæíîñòè íà òåçè åçèöè, êîèòî âñåêè ïúò êàðàò äà ñå èçó÷è ôóíêöèîíèðàíåòî íà åäèí åçèê, âêëþ÷èòåëíî è íåãîâèÿ ñîáñòâåí. Òàêàâà å êðàòêàòà ðàâíîñìåòêà íà áèòêàòà, êîÿòî ïðîòèâîïîñòàâÿ ðåëàòèâèçìà íà òåðåíà, êîéòî áè òðÿáâàëî äà ïðèêëþ÷è ñ íåâúçìîæíîñòòà íà ïðåâîäà è êàáèíåòíèÿ ôîðìàëèçúì, êîéòî ñå ïðîâàëÿ ïðè áàçèðàíåòî íà ôàêòà íà ïðåâîäà âúðõó óíèâåðñàëíà äîêàçóåìà ñòðóêòóðà. Äà, òðÿáâà îò òîâà äà ñå ïðèçíàå: îò åäèí íà äðóã åçèê ñèòóàöèÿòà å èìåííî òàçè êàòî ïðè äèñïåðñèÿòà è êîíôóçèÿòà. È âñå ïàê ïðåâîäúò ñå âïèñâà â äúëãîòî èçáðîÿâàíå íà «âúïðåêè âñè÷êî». Âúïðåêè áðàòîóáèéñòâàòà íèå ñå áîðèì çà óíèâåðñàëíîòî áðàòñòâî. Âúïðåêè õåòåðåãåííîñòòà íà èäèîìèòå, èìà äâóåçè÷íè, ïîëèãëîòè, óñòíè, ïèñìåíè ïðåâîäà÷è.

Ïðåäè ìàëêî ñúîáùèõ çà ïðîìÿíà íà îðèåíòàöèÿòà – èçîñòàâÿùà ñïåêóëàòèâíàòà àëòåðíàòèâà – ïðåâîäèìîñò ñðåùó íåïðåâîäèìîñò – äà íàâëåçåì â ïðàêòè÷åñêàòà àëòåðíàòèâà âÿðíîñò ñðåùó èçìÿíà.

Çà äà íàâëåçåì ïî ïúòÿ íà òîâà ïðåîáðúùàíå áèõ èñêàë äà ñå âúðíà êúì èíòåðïðåòàöèÿòà íà ìèòà íà Áàáåë, êîéòî íå áèõ èñêàë äà ïðèêëþ÷à ñ èäåÿòà çà ëèíãâèñòè÷íàòà êàòàñòðîôà íàëîæåíà íà õîðàòà îò ðåâíèâ îò òåõíèÿ óñïåõ áîã. Ìîæå äà ñå ïðî÷åòå òîçè ìèò, êàêòî âñúùíîñò è äðóãèòå íà÷àëíè ìèòîâå, êîèòî äúðæàò ñìåòêà çà íåîáðàòèìèòå ñèòóàöèè, êàêâàòî å äîñòîâåðíàòà êîíñòàöèÿ íà åäíî ïúðâîíà÷àëíî ðàçäåëÿíå.

Çà äà îïðåäåëÿ äîáðå çàäà÷àòà íà ïðåâîäà áèõ èñêàë çàåäíî ñ Àíòîàí Áåðìàí â «Îïèòà ñ ÷óæäîòî», äà íàïîìíÿ çà æåëàíèåòî äà ñå ïðåâåæäà. Òîâà æåëàíèå èçëèçà îò ïðèíóäàòà è ïîëçàòà. Ñúùåñòâóâà âñå ïàê åäíà ïðèíóäà: àêî ÷îâåê èñêà äà òúðãóâà, äà ïúòóâà, äà ïðåãîâàðÿ, äîðè äà øïèîíèðà å íóæíî äà ðàçïîëàãà ñúñ ñúâåòíèöè, êîèòî ãîâîðÿò åçèêà íà äðóãèòå. À ïîëçàòà å î÷åâèäíà. Àêî èñêàìå äà íàïðàâèì èêîíîìèÿ îò èçó÷àâàíåòî íà ÷óæäèòå åçèöè ñ óäîâîëñòâèå ïîñðåùàìå ïðåâîäèòå. Òàêà ñìå ñå äîêîñíàëè äî òðàãè÷íèòå àâòîðè êàòî Ïëàòîí, Øåêñïèð, Ñåðâàíòåñ, Ïåòðàðêà è Äàíòå, Ãüîòå è Øèëåð, Òîëñòîé è Äîñòîåâñêè. Ïðèíóäà, ïîëçà, òàêà äà áúäå! Íî ñúùåñòâóâà íåùî ïî-çäðàâî, ïî-äúëáîêî, ïî-ïðèêðèòî: æåëàíèåòî äà ñå ïðåâåæäà.

Èìåííî òîâà æåëàíèå å âúîäóøåâëÿâàëî íåìñêèòå ìèñëèòåëè ñëåä Ãüîòå, ãîëåìèÿò êëàñèê ôîí Õóìáîëò, Øëàéåðìàõåð( ïðåâîäà íà Ïëàòîí, íå áèâà äà ñå ïðîïóñêà) äî Õüîëäåðëèí, òðàãè÷åñêè ïðåâîäà÷ íà Ñîôîêúë è íàêðàÿ Âàëòåð Áåíæàìåí, íàñëåäíèê íà Õüîëäåðëèí. È â çàäíèÿ äâîð íà òåçè çàáåëåæèòåëíè ëè÷íîñòè, Ëóòåð, ïðåâîäà÷úò íà Áèáëèÿòà, Ëóòåð è âîëÿòà ìó äà ãåðìàíèçèðà Áèáëèÿòà.

Êàêâî òåçè ïëàìåííè ïðèâúðæåíèöè íà ïðåâîäà ñà î÷àêâàëè îò òÿõíîòî æåëàíèå? Òîâà, êîåòî åäèí îò òÿõ íàðå÷å ðàçøèðÿâàíå íà õîðèçîíòà íà òåõíèÿ ñîáñòâåí åçèê è òîâà, êîåòî âñè÷êè áÿõà íàðåêëè ôîðìèðàíå, ò.å. åäíîâðåìåííî êîíôèãóðàöèÿ è îáðàçîâàíèå è îñâåí òîâà îòêðèâàíå íà òåõíèÿ ñîáñòâåí åçèê è îñòàâåíèòå íåðàçîðàíè ðåñóðñè. Ñëåäâàùèòå äóìè ïðèíàäëåæàò íà Õüîëäåðëèí: «Òîâà, êîåòî å ñîáñòâåíî òðÿáâà ñúùî äà áúäå òàêà äîáðå èçó÷åíî êàêòî ÷óæäîòî». Íî çàùî æåëàíèåòî äà ñå ïðåâåæäà òðÿáâà äà áúäå ïëàòåíî ñ öåíàòà íà äèëåìàòà âÿðíîñò/èçìÿíà? Òúé êàòî íå ñúùåñòâóâà àáñîëþòåí êðèòåðèé çà äîáðèÿ ïðåâîä: çà äà èìà òàêúâ êðèòåðèé å íóæíî äà ñå ñðàâíè ïúðâîíà÷àëíèÿ è ïîëó÷åíèÿ òåêñò ñ òðåòè òåêñò, êîéòî áè áèë íîñèòåë íà èäåíòè÷åí ñìèñúë è êîéòî ñå ïðåäïîëàãà, ÷å öèðêóëèðà îò ïúðâèÿ äî âòîðèÿ. Ñúùîòî ñå îòíàñÿ è çà Ïëàòîí îò Ïàðìåíèäà, íÿìà òðåòè ìúæ è òàêúâ îñîáåí ìúæ - Ñîêðàò, äà íå ãî íàçîâàâàìå ! – íå ñúùåñòâóâà òðåòè òåêñò ìåæäó ïúðâîíî÷àëíèÿ è ïðåâåäåí òåêñò. Îòòóê ïàðîäîêñúò, ïðåäè äèëåìàòà: åäèí äîáúð ïðåâîä ñå ñòðåìè ñàìî êúì åäíà ïðåäïîëàãàåìà ðàâíîñòîéíîñò, êîÿòî íå ñå îñíîâàâà íà èäåíòè÷íîñò ñ äîêàçóåì ñìèñúë. Ðàâíîñòîéíîñò áåç èäåíòè÷íîñò. Òàçè ðàâíîñòîéíîñò ìîæå ñàìî äà áúäå òúðñåíà, îáðàáîòâàíà, ïðåäïîëàãàåìà. È åäèíñòâåíèÿò íà÷èí äà ñå êðèòèêóâà åäèí – êîåòî âèíàãè ìîæå äà ñå ñòîðè, äà ñå ïðåäëîæè äðóã ïðåäïîëàãàåì, ìíèì, ïî-äîáúð èëè ðàçëè÷åí. Èìåííî òîâà ñòàâà ïðè ïðîôåñèîíàëíèòå ïðåâîäà÷è. Ïî îòíîøåíèå íà ãîëåìèòå òåêñòîâå â êóëòóðàòà íè æèâååì ãëàâíî ñ ïîâòîðíè ïðåâîäè, áåçêðàéíè ïðîôåñèîíàëíè ïîïðàâÿíèÿ. Òàêúâ å ñëó÷àÿò ñ Áèáëèÿòà, Îìèð, Øåêñïèð, âñè÷êè ïî-ãîðå öèòèðàíè ïèñàòåëè è çà ôèëîñîôèòå îò Ïëàòîí äî Íèöøå è Õàéäåãåð.

È òàêà âúîðúæåíè ñ ïîâòîðíè ïðåâîäè, ïî-äîáðå ëè ñìå ïîäêîâàíè, çà äà ðàçðåøèì äèëåìàòà âÿðíîñò/èçìÿíà? Íèêàê. Íåîïðåäîëèì å ðèñêúò, ñ êîéòî ñå çàïëàùà æåëàíèåòî çà ïðåâîä è êîéòî ïðåâðúùà ñðåùàòà ñ ÷óæäåíåöà èñòèíñêî èçïèòàíèå. Ôðàíö Ðîçåíöâàéã, êîéòî íàøèÿò êîëåãà Õàíñ-Êðèñòîô Àñêàíè îïðåäåëè çà «ñâèäåòåë íà ïðîáëåìà íà ïðåâîäà » ïðèäàäå íà òîâà èçïèòàíèå ôîðìà íà ïàðàäîêñ: äà ïðåâåæäàø, òîâà çíà÷è äà ñëóæèø íà äâàìà ãîñïîäàðè, ÷óæäåíåöúò â íåãîâàòà ÷óæäîñò, ÷èòàòåëÿò â íåãîâîòî æåëàíèå çà ïðèñâîÿâàíå. Ïðåäè íåãî Øëàéåðìàõåð ðàçäåëÿøå ïàðàäîêñà íà äâå ôðàçè: «Äà ñå äîâåäå ÷èòàòåëÿ äî àâòîðà», «äà ñå äîâåäå àâòîðà äî ÷èòàòåëÿ». Ùî ñå îòíàñÿ äî ìåí, ðèñêóâàì òóê äà ïðèëîæà ôðîéäèñòêèÿ ðå÷íèê è äà ãîâîðÿ èçâúí ðàáîòàòà ïî ïðåâîäà â ñìèñúëà, â êîéòî Ôðîéä ãîâîðè çà äåéñòâèåòî íà ðåòðîñïåêöèÿòà è èçæèâÿâàíåòî íà ìúêàòà.

Ðàáîòàòà ïî ïðåâîäà ñå îñúùåñòâÿâà íà îñíîâàòà íà ëè÷íîòî óïîðñòâî ìîòèâèðàíî îò ñòðàõà, äîðè îò îìðàçàòà êúì ÷óæäåíåöà, âúçïðèåò êàòî çàïëàõà ñðåùó íàøàòà ñîáñòâåíà åçèêîâà èäåíòè÷íîñò. Íî è èçæèâÿâàíåòî íà ìúêàòà å ñúùî ïðèåòî êàòî îòêàç îò ñàìèÿ èäåàë çà ïåðôåêòíèÿ ïðåâîä. Âñúùíîñò òîçè èäåàë íå å ñàìî ïîäõðàíâàë æåëàíèåòî çà ïðåâîä è ùàñòèåòî íà ïðåâåæäàíåòî, ñúçäàë å ñúùî íåùàñòèåòî íà åäèí Õüîëäåðëèí, ñëîìåí â àìáèöèÿòà ñè äà ïðåòîïè íåìñêàòà è ãðúöêàòà ïîåçèÿ â åäíà õèïåð-ïîåçèÿ, êúäåòî ðàçëè÷èåòî íà èäèîìèòå áè áèëî ïðåìàõíàòî. È êîé çíàå äàëè òîâà íå å èäåàëúò çà ïåðôåêòíèÿ ïðåâîä, êîéòî ïîääúðæà íîñòàëãèÿòà ïî îðãèíàëíèÿ åçèê èëè âîëÿòà çà ãîñïîäñòâî íàä åçèêà ïîñðåäñòâîì óíèâåðñàëíèÿ åçèê. Êàòî ñå èçîñòàâè ìå÷òàòà çà ïåðôåêòíèÿ ïðåâîä ùå îñòàíå ïðèçíàíèåòî çà íåîïðåäîëèìàòà òðóäíîñò ìåæäó ñîáñòâåíîòî è ÷óæäîòî. Ùå îñòàíå îïèòà ñ ÷óæäîòî.

Çàâðúùàì ñå êúì òåìàòà íà ëåêöèÿòà ñè: ïàðàäèãìàòà íà ïðåâîäà.

Ñòðóâà ìè ñå, ÷å ïðåâîäúò íå ïðåäñòàâëÿâà ñàìî èíòåëåêòóàëíà, òåîðåòè÷íà èëè ïðàêòè÷åñêà äåéíîñò, íî ïîñòàâÿ è åòè÷åñêè ïðîáëåì. Äà ñå äîâåäå ÷èòàòåëÿ äî àâòîðà, äà ñå äîâåäå àâòîðà äî ÷èòàòåëÿ, äî ðèñêà äà ñå ñëóæè è äà ñå ïðåäàäàò äâàìà ãîñïîäàðè, òîâà îçíà÷àâà äà ñå ïðàêòèêóâà, òîâà êîåòî îáè÷àì äà îïðåäåëÿì êàòî åçèêîâî ãîñòîïðèåìñòâî. Èìåííî òî ñëóæè çà ìîäåë íà äðóãèòå áëèçêè ôîðìè íà ãîñòîïðèåìñòâî: èçïîâåäèòå, ðåëèãèèòå, íå ñà ëè êàòî ÷óæäè åçèöè åäíè íà äðóãè, ñ ëåêñèêàòà, ãðàìàòèêàòà, ðåòîðèêàòà, ñòèëèñòèêàòà ñè è çà äà ñå ïðîíèêíå â òÿõ òå òðÿáâà äà áúäàò èçó÷åíè. À åâêàðèñòè÷íîòî ãîñòîïðèåìñòâî íå ïîåìà ëè ñúùèòå ðèñêîâå ïðè ïðåâîäà-ïðåäàòåëñòâî, êàêòî è ïðè îòêàçà îò ïåðôåêòíèÿ ïðåâîä?

Íå áèõ èñêàë äà çàâúðøà ïðåäè äà èçëîæà îñíîâàíèÿòà, çàðàäè êîèòî íå áèâà äà ñå ïðåíåáðåãâà äðóãàòà ïîëîâèíà îò ïðîáëåìà íà ïðåâîäà – ïðåâîäà âúòðå â åäíà è ñúùà åçèêîâà îáùíîñò. Áèõ èñêàë äà ïîêàæà, ÷å â ðàáîòàòà íàä ñåáå ñè íà ñúùèÿ åçèê ñå ðàçêðèâàò äúëáîêèòå ïðè÷èíè, çàðàäè êîèòî îòêëîíåíèåòî ìåæäó ïðåäïîëàãàåìèÿ óíèâåðñàëåí ïåðôåêòåí åçèê è åçèöèòå, íàðå÷åíè åñòåñòâåíè â ñìèñúë íà íåèçêóñòâåíè å íåïðåîäîëèìî. Êàêòî âå÷å îòáåëÿçàõ íå èñêàìå äà ïðåìàõíåì íåñúâúðøåíñòâàòà íà åñòåñòâåíèòå åçèöè, à ñàìîòî ôóíêöèîíèðàíå íà òåçè åçèöè â òåõíèòå ñòðàííè ÷óäàòîñòè. È ðàáîòàòà ïî âúòðåøíèÿ ïðåâîä èìåííî ðàçêðèâà òîâà îòêëîíåíèå.

Âèíàãè å âúçìîæíî äà ñå êàæå ñúùîòî íåùî ïî äðóã íà÷èí. Òîâà ïðàâèì, êîãàòî îïðåäåëÿìå åäíà äóìà ñ äðóãà îò ñúùàòà ëåêñèêà, êàêòî ïðàâÿò ðå÷íèöèòå. Ïèúðñ â ñâîÿòà ñåìèîòèêà ïîñòàâÿ òîçè ôåíîìåí â öåíòúðà íà ðåôëåêñèâíîñòòà íà åçèêà çà ñàìèÿ ñåáå ñè. Èìåííî òîâà ïðàâèì êîãàòî ïîâòîðíî ôîðìóëèðàìå àðãóìåíò, êîéòî íå å áèë ðàçáðàí. Äà ñå êàæå ñúùîòî íåùî ïî äðóã íà÷èí – äðóãîÿ÷å êàçàíî, èìåííî òîâà ïðàâåøå ïðåäè ìàëêî ïðåâîäà÷úò îò ÷óæä åçèê. Íèå íàìèðàìå âúòðå â íàøàòà åçèêîâà îáùíîñò ñúùàòà åíèãìà çà ñúùîòî, çà ñúùîòî çíà÷åíèå, èäåíòè÷íèÿ ñìèñúë êîéòî íå ìîæå äà ñå îòêðèå, ïðèçíàò äà íàïðàâè åêâèâàëåíòíè äâåòå âåðñèè íà åäíà è ñúùà äóìà; ïîíÿêîãà òóê íå ñå óñïÿâà; è ÷åñòî óñëîæíÿâàìå íåäîðàçóìåíèåòî ñ íàøèòå îáÿñíåíèÿ. Â ñúùîòî âðåìå å õâúðëåí ìîñò ìåæäó âúòðåøíèÿ è âúíøíèÿ ïðåâîä, èìåííî ìåæäó òîçè âúòðå â ñàìàòà îáùíîñò, ðàçáèðàíåòî èçèñêâà íàé-ìàëêî äâàìà ñúáåñåäíèöè: ðàçáèðà ñå òîâà íå ñà ÷óæäåíöè, íî âå÷å äðóãè, äðóãè áëèçêè; òàêà Õóñåðë ãîâîðåù çà ïîçíàâàíåòî íà äðóãèÿ íàðè÷à äðóãîòî ñ åæåäíåâíà óïîòðåáà – ÷óæäîòî. Èìà íåùî ÷óæäî âúâ âñÿêî äðóãî. Ïðåä ìíîãî ñúáåñåäíèöè ñå îïèòâàìå äà îïðåäåëèì, äà ôîðìóëèðàìå, îáÿñíèì, äà êàæåì ïî ñúùîòî íåùî ïî äðóã íà÷èí. Ñ êàêâî ðàáîòèì êîãàòî ãîâîðèì è ñå îáðúùàìå êúì äðóãèÿ?

Ñ òðè âèäà åäèíèöè: äóìèòå, çíàöèòå, êîèòî íàìèðàìå â ëåêñèêàòà, ôðàçèòå çàðàäè êîèòî íÿìà ëåêñèêà ( íèêîé íå ìîæå äà êàæå êîëêî ôðàçè ñà áèëè èëè ùå áúäàò êàçàíè íà ôðåíñêè èëè íà äðóã åçèê) è íàé-ïîñëå òåêñòîâåòå, ò.å. ïîðåäèöè îò ôðàçè. Óïðàâëåíèåòî íà òåçè òðè âèäà åäèíèöè, åäíàòà èçïîëçâàíà îò Ñîñþð, äðóãàòà îò Áåíâåíèñò è ßêîáñîí, òðåòàòà îò Õåðàëä Óåíðèõ, Æîñ è òåîðåòèöèòå íà ïðèåìàíåòî íà òåêñòîâåòå, å èçòî÷íèê íà îòêëîíåíèå ïî îòíîøåíèå íà ïðåäïîëàãàåìèÿ ïåðôåêòåí åçèê è èçòî÷íèê íà íåäîðàçóìåíèå â åæåäíåâíàòà óïîòðåáà, ïîâîä çà ìíîãîáðîéíè è êîíêóðåíòíè èíòåïðåòàöèè.

Äâå äóìè çà äóìàòà: âñÿêà îò íàøèòå äóìè èìà ïîâå÷å îò åäíî çíà÷åíèå, êàêòî âèæäàìå â ðå÷íèöèòå. Òîâà ñå íàðè÷à ïîëèñåìèÿ. Âñåêè ïúò çíà÷åíèåòî å îãðàíè÷åíî îò óïîòðåáàòà, êîÿòî îòñÿâà òàçè ñìèñúë îò çíà÷åíèåòî íà äóìàòà, êîåòî ïîäõîæäà êúì îñòàíàëàòà ÷àñò ôðàçàòà è çàåäíî ñ íåãî ñïîìàãà çà åäèíñòâîòî íà èçðàçåíîòî è ïðåäëîæåíî çà îáìåí çíà÷åíèå. Âñåêè ïúò ïðè äàäåíè îáñòîÿòåëñòâà íà ðå÷òà êîíòåêñòúò ðåøàâà çíà÷åíèåòî íà äóìàòà; îòòóê ñïîðîâåòå çà äóìèòå ìîãàò äà áúäàò áåçêðàéíè: « êàêâî èñêàõòå äà êàæåòå »? Èìåííî â èãðàòà íà âúïðîñà è îòãîâîðà íåùàòà ñå óòî÷íÿâàò èëè îáúðêâàò. Çàùîòî èìà íå ñàìî î÷åâèäíè êîíòåêñòè, èìà ñêðèòè êîíòåêñòè è òîâà, êîåòî íàðè÷àìå êîíîòàöèè, êîèòî âñè÷êè íå ñà ñâúðçàíè ñ èíòåëåêòà, à è ñ ÷óâñòâàòà, íå ñà âñè÷êè îáùåñòâåíè, à è ñîáñòâåíè ïî îòíîøåíèå íà ñðåäà, êëàñà, ãðóïà, äîðè òàåí êðúã; ñúùåñòâóâà ñúùî öÿëàòà âúçìîæíîñò ïðèêðèòà îò öåíçóðàòà, çàáðàíåíîòî, íåèçêàçàíà, íàáðàçäåíà îò ôèãóðèòå íà ñêðèòîòî.

Òàêà ïðåìèíàâàìå îò äóìàòà êúì ôðàçàòà. Òàçè íîâà åäèíèöà, êîÿòî å ïúðâàòà åäèíèöà íà ðå÷òà, äóìàòà çàâèñåùà îò åäèíñòâîòî íà çíàêà, êîéòî îùå íå å ðå÷, âíàñÿ íîâè èçòî÷íèöè íà äâóñìèñëèå ñâúðçàíè ñ âðúçêàòà îò îçíà÷åíîòî – òîâà, êîåòî ñå êàçâà , äî îòíàñÿùåòî ñå – òîâà çà êîåòî ñå ãîâîðè. Ïðè ëèïñà íà ïúëíî îïèñàíèå, íèå èìàìå ñàìî ãëåäèùà, ïåðñïåêòèâè, ÷àñòè÷íè âèçèè çà ñâåòà. Åòî çàùî áåçêðàéíî ñå îáÿñíÿâàìå ñ äóìè è ôðàçè, ñ äðóãèÿ, êîéòî íå âèæäà íåùàòà ïîä ñúùèÿ úãúë êàêòî íàñ.

Â èãðàòà ñå âêëþ÷âàò òåêñòîâåòå, òåçè âåðèãè îò ôðàçè, êîèòî êàêòî äóìàòà ãî îçíà÷àâà ñà ñòðóêòóðè êîèòî èçòúêàâàò ðå÷òà íà ïî-êúñè èëè äúëãè ïîñëåäîâàòåëíîñòè. Ðàçêàçúò å åäíà îò íàé-çàáåëåæèòåëíèòå îò òåçè ïîñëåäîâàòåëíîñòè, èíòåðåñåí å çà íàøèòå äóìè, òúé êàòî âèíàãè ñìå ñå íàó÷èëè äà ðàçêàçâàìå ïî äðóã íà÷èí ïðè ïðîìÿíà íà èíòðèãàòà, ôàáóëàòà. Ñúùåñòâóâàò ðàçëè÷íè âèäîâå òåêñòîâå, â êîèòî íå ñàìî ñå ðàçêàçâà, à è ñå èçëàãàò àðãóìåíòè, êàêòî ïðè õóìàíèòàðíè, ïðàâíè, ïîëèòè÷åñêè òåêñòîâå. Òóê ñå íàìåñâà è ðåòîðèêàòà ñ ôèãóðèòå â ñòèëà, òðîïè, ìåòàôîðè è äðóãè, âñè÷êè èãðè íà åçèê â ñëóæáà íà áåçáðîéíèòå ñòðàòåãèè, âñðåä êîèòî î÷àðîâàíèåòî è çàïëàõàòà ñà çà ñìåòêà íà èñêðåíàòà ãðèæà äà áúäå óáåäåí ñúáåñåäíèêà.

Îòòóê ïðîèçòè÷à âñè÷êî, êîåòî ìîæå äà ñå êàæå çà ïðåâîäà÷åñòâîòî çà ñëîæíèòå îòíîøåíèÿ ìåæäó ìèñúëòà è åçèêà, äóõà è áóêâàòà è âå÷íèÿ âúïðîñ: òðÿáâà ëè äà ñå ïðåâåæäà ñìèñúëà èëè äà ñå ïðåâåæäàò äóìèòå? Âñÿêî çàòðóäíåíèå ïðè ïðåâîäà îò åäèí åçèê íà äðóã ïðîèçòè÷à îò ðåôëåêñèÿòà íà åçèêà çà ñåáå ñè, êîåòî êàðà Ñòàéíåð äà êàæå: « äà ñå ðàçáèðà, çíà÷è äà ñå ïðåâåæäà».

Âðúùàì ñå íà òîâà, íà êîåòî Ñòàéíåð äúðæè íàé-ìíîãî è êîåòî ìîæå äà îáúðíå ðàçñúæäåíèÿòà íè â îáðàòíà ïîñîêà íà îïèòà íà ÷óæäîòî. Ñòàéíåð èçñëåäâà óïîòðåáèòå íà äóìàòà, êúäåòî ñå âèçèðà äðóãî íåùî çà ðàçëèêà îò èñòèíñêîòî, äåéñòâèòåëíîòî, – ò.å. íå ñàìî ôàëøèâèÿ ìàíèôåñò, à èìåííî ëúæàòà– è âúïðåêè ÷å ñå ãîâîðè òðÿáâà äà ñå ëúæå, ïðèêðèâà, ôàëôèøèöèðà, – íî ñúùî è âñè÷êî, êîåòî ìîæå äà ñå êëàñèðà â äðóãî íåùî èçâúí ðåàëíîòî: äà êàæåì âúçìîæíîòî, óñëîâíîòî, æåëàòåëíîòî, õèïîòåòè÷íîòî, óòîïè÷íîòî. Ëóäîñò å, òîâà êîåòî ìîæå äà ñå ñòîðè ñ åçèêà: íå ñàìî äà ñå èçðàçè ñúùîòî íåùî ïî äðóã íà÷èí, íî è äà ñå êàæå äðóãî íåùî òàêà êàêòî å. Ïî òîçè ïîâîä Ïëàòîí ñ èçâåñòíî ñúìíåíèå íàïîìíÿøå çà ôèãóðàòà íà ñîôèñòà.

Íî íå òàçè ôèãóðà, ìîæå äà ñìóòè ðåäà íà íàøèòå äóìè: à èìåííî âëå÷åíèåòî íà åçèêà êúì åíèãìàòà, èçêóñòâåíîòî, õåðìåòèçìà, òàéíîòî, ñ åäíà äóìà êúì íå-êîìóíèêàöèÿòà. Îòòóê, åêñòðåìèçìúò íà Ñòàéíåð, êîéòî ãî âîäè îò îìðàçà êúì ïðèêàçêèòå, êîíâåíöèîíàëíàòà óïîòðåáà, èíñòðóìåíòàëèçàöèÿòà íà åçèêà êúì ïðîòèâîïîñòàâÿíå èíòåðïðåòàöèÿòà íà êîìóíèêàöèÿòà; óðàâíåíèåòî: «Äà ñå ðàçáèðà, òîâà îçíà÷àâà äà ñå ïðåâåæäà » ñå çàòâàðÿ ïðè âðúçêàòà îò ñåáå ñè äî ñàìèÿ ñåáå ñè â òàéíîòî, ïðè êîåòî íàìèðàìå íåïðåâîäèìîòî, êîåòî ñìå ñìÿòàëè, ÷å ñìå îòñòðàíèëè â ïîëçà íà äâîéêàòà âÿðíîñò/èçìÿíà. Íî âÿðíîñò íà êîãî è çà êàêâî? Âÿðíîñò êúì êàïàöèòåòà íà åçèêà çà çàïàçâàíå òàéíîòî ñðåùó íåãîâàòà ñêëîííîñò äà ìó èçìåíè. Âÿðíîñò êúì ñàìèÿ ñåáå ñè ïî-ñêîðî îòêîëêîòî êúì äðóãèÿ. È âÿðíî å, ÷å âèñøàòà ïîåçèÿ íà Ïîë Ñåëàí

ñå ïðèáëèæàâà äî íåïðåâîäèìîòî, íåèçðå÷åíîòî, íåíàçîâàíîòî, êàêòî íà íåéíèÿ ñîáñòâåí åçèê, òàêà è ïðè îòêëîíåíèåòî íà äâàòà åçèêà.

Ñ êàêâî äà çàêëþ÷èì? Ñêëîíåí ñúì äà ñå çàñòúïÿ çà äîïóñêàíåòî íà ÷óæäîòî. Âúïðåêè âñè÷êî íå áÿõìå ëè ðàçäâèæåíè îò ôàêòà íà ÷îâåøêèÿ ïëóðàëèòåò è îò äâîéíàòà åíèãìà íà ëèïñàòà íà êîìóíèêàòèâíîñò ìåæäó èäèîìèòå è ïðåâîäà âúïðåêè âñè÷êî? È ïîñëå áåç îïèòà ñ ÷óæäîòî ùå áúäåì ëè ÷óâñòâèòåëíè êúì ÷óæäîñòòà íà íàøèÿ ñîáñòâåí åçèê? Áåç òîçè îïèò íå áèõìå ëè áèëè çàïëàøåíè äà ñå çàòâîðèì â ÿçâèòåëíîñòòà íà ìîíîëîãà, ñàìè ñ íàøèòå êíèãè? Äà îòäàäåì çàñëóæåíîòî íà åçèêîâîòî ãîñòîïðèåìñòâî.

Ðàçãëåæäàì è äðóãàòà ñòðàíà, òàçè íà ðàáîòàòà íà åçèêà âúðõó ñåáå ñè. Òàçè ðàáîòà íå íè ëè äàâà êëþ÷à íà òðóäíîñòèòå ïðè ïðåâîäà ad extra? È àêî íå ñå áÿõìå ïðèáëèæèëè äî òðåâîæíèòå ÷àñòè íà íåèçêàçàíîòî, ùÿõìå ëè äà äà ïðèòåæàâàìå çíà÷åíèåòî íà òàéíîòî, íà íåïðåâîäèìîòî òàéíî? È íàøèòå ïî-äîáðè ðàçìåíè â ëþáîâòà è â ïðèÿòåëñòâîòî, ùÿõà ëè äà çàïàçÿò òîâà êà÷åñòâî íà äèñêðåòíîñò – òàéíî/äèñêðåòíîñò – êîé çàïàçâà äèñòàíöèÿòà â áëèçîñòòà?

Äà, íàèñòèíà èìà äâà ïúòÿ, çà äà ñå íàâëåçå â ïðîáëåìà íà ïðåâîäà. èñòèíà èìà äâà ïúòÿ, çà äà ñå íàâëåçå â ïðîáëåìà íà ïðåâîäà.